Extrapyramidal Side Effects (Extrapyramidal Symptoms) (စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား) ကဘာလဲ။

ေရးသားသူ ေဆးပညာပိုင္းဆုိင္ရာတည္းျဖတ္သူ Dr. Kaung Thar

အဓိပၸါယ္ဖြင့္ဆိုခ်က္

စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား (Extrapyramidal Symptoms) ဆိုတာ ဘာလဲ။

စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳး တနည္းအားျဖင့္ Extrapyramidal Symptoms (EPS) ဆိုတာ Antipsychotic အုပ္စု၀င္ ေဆး၀ါးေတြနဲ႔ အျခားေဆးအမ်ိဳးအစား အနည္းငယ္ေၾကာင့္ ျဖစ္ေလ့ရွိတဲ့ ဆိိုးက်ိဳးလကၡဏာေတြကို ေခၚတာျဖစ္ပါတယ္။ Antipsychotic အုပ္စု၀င္ ေဆး၀ါးေတြကို စိတ္ကစဥ့္ကလ်ားေရာဂါ၊ ျပင္းထန္စိတ္က်ေရာဂါ စတဲ့ စိတ္ေရာဂါအမ်ိဳးမ်ိဳးကို ကုသရာမွာ အဓိကအသံုးျပဳပါတယ္။

၄င္းေဆး၀ါးေတြေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚလာတဲ့ Extrapyramidal ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြကို တူရာတူရာစုျပီး အုပ္စုခြဲျခားထားပါတယ္။ လႈပ္ရွားမႈပံုမမွန္တဲ့ ျပႆနာေတြကို dyskinesias၊ ၾကြက္သားက်ံဳ႕မႈပံုမမွန္တဲ့ ျပႆနာေတြကို dystonias လို႔ေခၚျပီး ၾကြက္သားအလိုအေလ်ာက္လႈပ္ရွားတဲ့ (အရပ္အေခၚ အေၾကာဆြဲတဲ့) ျပႆနာေတြကိုေတာ့ tardive symptoms လို႔ ေခၚပါတယ္။ စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးေတြကို ႏွစ္နဲ႔ခ်ီေအာင္ ေသာက္သံုးရတဲ့ လူနာေတြမွာ tardive symptoms ေတြ ေတြ႕ရတတ္ျပီး ေဆးရပ္လိုက္တဲ့ေနာက္မွာေတာင္ မေပ်ာက္ႏိုင္ဘဲ တစ္သက္လံုးစြဲက်န္ခဲ့ဖို႔ အလားအလာမ်ားပါတယ္။

 စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား (Extrapyramidal Symptoms) ဟာ ဘယ္ေလာက္ထိ အျဖစ္မ်ားသလဲ။

အခ်က္အလက္မ်ားထပ္မံသိရွိဖို႔အတြက္ ဆရာ၀န္နဲ႔ တုိင္ပင္ေဆြးေႏြးသင့္ပါတယ္။

ေရာဂါလကၡဏာမ်ား

စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား (Extrapyramidal Symptoms) ရဲ႕ လကၡဏာေတြက ဘာေတြလဲ။

EPS ရဲ႕ အျဖစ္အမ်ားဆံုး လကၡဏာေတြကေတာ့

  • ဂနာမျငိမ္ ေယာက္ယက္ခတ္ျခင္း၊ စိတ္လႈပ္ရွားထိတ္လန္႔ျခင္း၊ ေခါက္တုံ႕ေခါက္ျပန္ လမ္းေလွ်ာက္ျခင္း၊ ရွပ္တိုက္သြားျခင္း၊ ေျခေဆာင့္ျခင္း
  • ဦးေခါင္း၊ လည္ပင္း၊ ကိုယ္ထည္ႏွင့္ ေျခလက္ၾကြက္သားမ်ား သူ႕အလိုလိုက်ံဳ႕ျပီး လွ်ာေတာင့္တင္းျခင္း၊ လည္လိမ္ျခင္း၊ ေက်ာကိုင္းျခင္း
  • ကတုန္ကယင္ျဖစ္ျခင္း၊ ခႏၶာကိုယ္ေတာင့္တင္းျခင္း၊ လက္မလႊဲဘဲ လမ္းေလွ်ာက္ျခင္း
  • လွ်ာ၊ ေမး၊ ႏႈတ္ခမ္းႏွင့္ မ်က္ႏွာၾကြက္သားမ်ား အလိုအေလ်ာက္လႈပ္ရွားျခင္း ဥပမာ ႏႈတ္ခမ္းစူျခင္း၊ ခဏခဏ မ်က္ေတာင္ခတ္ျခင္း
  • ေျခေခ်ာင္းလက္ေခ်ာင္းမ်ား အလိုအေလ်ာက္လႈပ္ရွားျခင္း၊ ေခါင္းျငိမ့္ျခင္း၊ ေကာ့ထိုးျခင္း
  • စည္းခ်က္မမွန္ဘဲ အသက္ျမန္ျမန္ရွဴျခင္း၊ ေမးထိုးရွဴျခင္း၊ သက္ျပင္းခ်ျခင္း
  • အသံေကာင္းေကာင္းမထြက္ျခင္း၊ သြားရည္က်ျခင္း၊ မ်က္ႏွာအမူအရာမျပျခင္း

အထက္မွာေဖာ္ျပထားတဲ့အထဲမွာမပါ၀င္တဲ့ အျခားေသာလကၡဏာေတြလည္းရွိႏုိင္ပါေသးတယ္။ တကယ္လို႔ကိုယ့္ဆီမွာ ေရာဂါလကၡဏာတစ္ခုခုမ်ားရွိေနမလားဆိုျပီး စိုးရိမ္ေနမယ္ဆိုရင္ ဆရာ၀န္နဲ႔ ေဆြးေႏြးတုိင္ပင္သင့္ပါတယ္။

ဘယ္အခ်ိန္မွာ ဆရာ၀န္နဲ႔ သြားေရာက္ျပသသင့္ပါသလဲ။

သင့္ဆီမွာ အထက္ေဖာ္ျပပါ ေရာဂါလကၡဏာေတြထဲက တစ္ခုခုမ်ားရွိေနမယ္ဆိုရင္ ဒါမွမဟုတ္ ေမးခြန္းတစ္ခုခုရွိေနမယ္ဆိုရင္ ဆရာ၀န္နဲ႔ တိုင္ပင္ေဆြးေႏြးပါ။ လူတုိင္းရဲ႕ခႏၶာကိုယ္တံု႔ျပန္မႈဟာ မတူညီႏုိင္ပါဘူး။ သင့္အေျခအေနအတြက္ ဘာအေကာင္းဆံုးလဲဆိုတာကို သင့္ဆရာ၀န္နဲ႔ တုိင္ပင္တာက အေကာင္းဆံုးပါပဲ။

ျဖစ္ပြားမႈအေၾကာင္းရင္းမ်ား

ဘာေတြက စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား (Extrapyramidal Symptoms) ျဖစ္ပြားေစသလဲ။

မ်ားေသာအားျဖင့္ Dopamine လုပ္ငန္းစဥ္ကို ပိတ္ပင္တားဆီးတဲ့ သမားရိုးက် စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါး (typical antipsychotics) ေတြေၾကာင့္ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳး ျဖစ္ေလ့ရွိေပမယ့္ သမားရိုးက်မဟုတ္တဲ့ စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါး (atypical antipsychotics) ေတြေၾကာင့္လည္း ရံဖန္ရံခါ ျဖစ္ပြားႏိုင္ျပီး ရွားရွားပါးပါးဆိုသလို စိတ္က်ေ၀ဒနာသက္သာေဆး (antidepressants) ေတြေၾကာင့္လည္း ျဖစ္ပြားႏုိင္ပါတယ္။ အဆိုပါေဆး၀ါးေတြကို ပံုမွန္ေသာက္သံုးေနရတဲ့ စိတ္ကစဥ့္ကလ်ားေရာဂါနဲ႔ စိတ္ၾကြစိတ္က်ေရာဂါ ေ၀ဒနာရွင္ေတြမွာ Extrapyramidal ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးလကၡဏာေတြ အမ်ားဆံုးေတြ႕ျမင္ႏုိင္ေပမယ့္ ေဆးလံုး၀မေသာက္ဖူးတဲ့ လူနာေတြမွာလည္း ေတြ႕ရတတ္ပါတယ္။

ျဖစ္ပြားေစႏုိင္ေခ်ကို ျမင့္ေစသည့္ အေၾကာင္းရင္းမ်ား

ဘယ္အရာေတြက စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား (Extrapyramidal Symptoms) ျဖစ္ပြားႏုိင္ေခ်ကိုျမင့္ေစပါသလဲ။

အေသးစိတ္အခ်က္အလက္မ်ားကို သင့္ဆရာ၀န္နဲ႔ ေဆြးေႏြးတိုင္ပင္ပါ။

ေရာဂါအေျဖရွာျခင္းႏွင့္ ကုသျခင္း

ယခုေဖာ္ျပထားသည့္ အခ်က္အလက္မ်ားမွာ ေဆးပညာဆုိင္ရာကၽြမ္းက်င္သူ၏ အၾကံေပးခ်က္မ်ားေနရာတြင္ အစားထိုးရန္ မသင့္ေတာ္ပါ။ ဆက္လက္သိရွိလိုေသာအခ်က္အလက္မ်ားအတြက္ သင့္ရဲ႕ဆရာ၀န္နဲ႔ အျမဲတိုင္ပင္ေဆြးေႏြးပါ။

စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား (Extrapyramidal Symptoms) ဟုတ္မဟုတ္ကို ဘယ္လိုအေျဖရွာအတည္ျပဳသလဲ။

သင့္ဆရာ၀န္အေနနဲ႔ လိုအပ္တဲ့ ခႏၶာကိုယ္စမ္းသပ္စစ္ေဆးမႈ ျပဳလုပ္ျခင္းအားျဖင့္ သင့္မွာ စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးေတြရဲ႕ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳး ျဖစ္ေပၚေနျခင္းရွိမရွိ အေျဖရွာအတည္ျပဳႏိုင္ပါတယ္။

အျဖစ္အမ်ားဆံုး လႈပ္ရွားမႈဆိုင္ရာျပႆနာေတြကို ဆန္းစစ္အကဲျဖတ္ဖို႔ စံသတ္မွတ္ခ်က္အမ်ိဳးမ်ိဳးရွိေပမယ့္ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးလကၡဏာအေပၚ မူတည္ျပီး ကုသမႈေတြလည္း ကြဲျပားႏိုင္တဲ့အတြက္ လႈပ္ရွားမႈဆိုင္ရာ ကၽြမ္းက်င္ပညာရွင္တစ္ဦးက ျပည့္ျပည့္စံုစံု စမ္းသပ္စစ္ေဆးေပးဖို႔ လိုအပ္ပါတယ္။

စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား (Extrapyramidal Symptoms) ကို ဘယ္လိုကုသလဲ။

ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးျဖစ္ေစတဲ့ ေဆး၀ါးနဲ႔ ျဖစ္ပြားေနတဲ့ လကၡဏာေတြအေပၚမူတည္ျပီး ကုသမႈခံယူရမွာျဖစ္ပါတယ္။

သင့္ဆရာ၀န္အေနနဲ႔ သင္လက္ရွိေသာက္သံုးေနတဲ့ ေဆးပမာဏကို ေလွ်ာ့ခ်တာပဲျဖစ္ျဖစ္၊ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးနည္းတဲ့ အျခားေဆးတစ္မ်ိဳး ေျပာင္းေပးတာပဲျဖစ္ျဖစ္ ျပဳလုပ္ႏုိင္ပါတယ္။

တစ္ခါတစ္ရံမွာ extrapyramidal ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြကို တုန္႔ျပန္သက္ေရာက္ႏုိင္တဲ့ benzodiazepines နဲ႔ anticholinergics အုပ္စု၀င္ေဆး၀ါးေတြ ေသာက္သံုးျခင္းအားျဖင့္လည္း သက္သာႏိုင္ပါတယ္။

အေၾကာင္းကေတာ့ antipsychotics ေတြက dopamine လုပ္ငန္းစဥ္ကို ပိတ္ပင္တားဆီးျပီး anticholinergics ေတြက  dopamine ထြက္ရွိမႈကို ျမင့္တက္ေစတာေၾကာင့္ပဲ ျဖစ္ပါတယ္။

သမာရိုးက် Antipsychotic မ်ား

ပထမမ်ိဳးဆက္ စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးေတြျဖစ္တဲ့ သမားရိုးက် antipsychotic (Typical antipsychotic) ေတြက extrapyramidal ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳး အမ်ားဆံုးျဖစ္ေပၚေစပါတယ္။ အေမရိကန္ႏုိင္ငံ အစားအေသာက္နဲ႔ေဆး၀ါး စီမံကြပ္ကဲေရးဦးစီးဌာန (FDA) ရဲ႕ ခြင့္ျပဳခ်က္ရ Typical antipsychotic ေတြကေတာ့

  • Thorazine (chlorpromazine)
  • Inapsine (droperidol)
  • Prolixin (fluphenazine)
  • Haldol (haloperidol)
  • Loxitane (loxapine)
  • Trilafon (perphenazine)
  • Orap (pimozide)
  • Compazine (prochlorperazine)
  • Navane (thiothixene)
  • Mellaril (thioridazine)
  • Stelazine (trifluoperazine)

သမားရိုးက်မဟုတ္သည့္ Antipsychotic မ်ား

အကယ္၍ သမားရိုးက် antipsychotic တစ္ခုခုေၾကာင့္ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးျဖစ္လာခဲ့ရင္ သင့္ဆရာ၀န္က ေအာက္ေဖာ္ျပပါ ဒုတိယမ်ိဳးဆက္ antipsychotic (Atypical antipsychotic) တစ္ခုခု ေျပာင္းေပးႏိုင္ေခ်ရွိပါတယ္။ အေမရိကန္ႏုိင္ငံ အစားအေသာက္နဲ႔ေဆး၀ါး စီမံကြပ္ကဲေရးဦးစီးဌာန (FDA) ရဲ႕ ခြင့္ျပဳခ်က္ရ Atypical antipsychotic ေတြကေတာ့

  • Abilify (aripiprazole)
  • Saphris (asenapine)
  • Clozaril (clozapine)
  • Fanapt (iloperidone)
  • Zyprexa (olanzapine)
  • Invega (paliperidone)
  • Seroquel (quetiapine)
  • Risperdal (risperidone)
  • Geodon (ziprasidone)

လူေနမႈပံုစံေျပာင္းလဲျခင္းႏွင့္ အိမ္သံုးကုထံုးမ်ား

လူေနမႈပံုစံေျပာင္းလဲျခင္းနဲ႔ အိမ္သံုးကုထံုးေတြအသံုးျပဳျခင္းက စိတ္ေရာဂါကုေဆး၀ါးမ်ား၏ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးမ်ား (Extrapyramidal Symptoms) ကို ကုသရာမွာ ဘယ္လိုအေထာက္အကူျပဳႏုိင္မလဲ။

အကယ္၍သင့္မွာ ေမးခြန္းေတြရွိမယ္ဆိုရင္ သင့္အတြက္သင့ေတာ္တဲ့ အေျဖရွာေဖြႏုိင္ဖို႔ ဆရာ၀န္နဲ႔ ေဆြးေႏြးတိုင္ပင္သင့္ပါတယ္။

 

Hello Health Group သည္ ေဆးပညာအၾကံျပဳခ်က္မ်ား၊ ေရာဂါရွာေဖြအတည္ျပဳခ်က္မ်ားႏွင့္ ကုသမႈမ်ား မျပဳလုပ္ေပးပါ။

ရင္းျမစ္မ်ား

တည္းျဖတ္သည့္ေန႔ ဖေ‌ဖော်ဝါရီ 27, 2019 | ေနာက္ဆံုးတည္းျဖတ္ျခင္း ဖေ‌ဖော်ဝါရီ 27, 2019

ဘ၀ကို အေကာင္းဆံုး ေနထုိင္လိုပါသလား
က်န္းမာျခင္းနည္းလမ္းမ်ား နဲ ့ေနာက္ဆုံးေပၚ အခ်က္အလက္မ်ားသိရွိဖို ့အတြက္ Hello Sayarwon ေန ့စဥ္ သတင္းစာကုိ ရယူလိုက္ပါ
သင္ဒါလည္း ႏွစ္သက္ႏုိင္ပါတယ္။